Головна Філологія Мовознавство ROLA GRAMATYKI W NAUCZANIU JĘZYKA POLSKIEGO JAKO OBCEGO
joomla
ROLA GRAMATYKI W NAUCZANIU JĘZYKA POLSKIEGO JAKO OBCEGO
Філологія - Мовознавство

M. Rutkowska Днепропетровский национальный университет имени Олеся Гончара

Проаналізовано Роль Граматики у вивченні польскої мови як іноземної. Розкрито поняття «граматика» у глоттодидактиці й представлено способи вивчення граматики іноземцями. Запро­Поновано граматичні вправи.

Ключові слова: глоттодидактика, граматика, комунікація, методи навчання, повторення

Проанализирована роль грамматики в изучении польского языка как иностранного. Раскрыто понятие «грамматика» в глоттодидактике и представлены способы изучения грамма­тики иностранцами. Предложены грамматические упражнения.

Ключевые слова: глоттодидактика, грамматика, коммуникация, методы обучения, повто­Рение

The role of grammar in teaching Polish as a foreign language is analyzed. The term «grammar» in Glottodidactics and the ways of learning grammar by foreigners are presented. Grammar exercises are Proposed.

Key words: glottodidactics, grammar, communication, teaching methods, repetition

Rola gramatyki w nauczaniu językуw obcych zmieniała się w zależności jak pojawiały się nowe metody. Była podstawą w metodzie Gramatyczno - tłumaczeniowej (zadaniem uczącego się było opanowanie umiejętności czytania tekstуw obcojęzycznych) i Kognitywnej (dążono do wykształcenia u uczącego się pełnej kompetencji j? zykowej przy opanowaniu jak największej liczby reguł gramatycznych, dzięki ktуrym można zbudować nieskończoną liczbę zdań w j? zyku obcym). W metodach Naturalnej I Bezpośredniej, Gramatyka nie była aż tak ważna, ponieważ zakładano, że odpowiednie zanurzenie w języku i tak sprawi, że uczący się będą w stanie produkować poprawne gramatycznie zdania.

Podejście komunikacyjne, Najpopularniejsza obecnie metodyka nauczania językуw obcych, odsuwała na początku gramatykę na dalszy plan, mając na uwadze wykształcenie umiejętności skutecznego zdobywania i przekazywania informacji. Jednakże szybko okazał się, że komunikat typu: «Ja był do sklep i kupić mleka», mimo tego, że zrozumiały i sku-teczny, nie jest elegancki i świadczy o braku kompetencji gramatycznej. Osoby uczące się języka obcego nie chcą poznawać go na takim poziomie (czysto komunikacyjnym), bo postrzegani są jako osoby mało inteligentne lub niewykształcone. Dlatego też obecnie nacisk kładzie się na zdobywaniu umiejętności komunikowania się z rуwnoczesnym rozwi-janiem kompetencji gramatycznej. Sytuacja to dotyczy nauczania wszystkich językуw ob­cych, w tym języka polskiego.

Gramatyka To, według ESOKJ, «zestaw zasad rządzących łączeniem elementуw w ciągi znaczeniowe o ustalonych ramach» [5, с 112]. Co za tym idzie, Kompetencja gramatyczna To «znajomość i umiejętność stosowania gramatycznych środkуw językowych, umiejętność rozumienia i wyrażania znaczeń za pomocą odczytywania i tworzenia odpowiednio skonstruowanych wyrażeń i zdań zgodnie z tymi zasadami» [5, с 112-113]. Aby poprawnie posługiwać się językiem, należy poznać jego kod i umiejętnie

© Rutkowska M., 2010


Wykorzystywać jego struktury w akcie komunikacji, łącząc je w logiczne ciągi wypowiedzi. Trzeba rуwnocześnie dbać o zrozumiałość jak i o poprawność gramatyczną.

Na potrzeby nauczania języka polskiego jako obcego, stworzono pojecie Gramatyki Pedagogicznej, ktуra jest częścią Gramatyki naukowej. Gramatyka naukowa to zbiуr wszystkich zasad gramatycznych, systematyczna prezentacja, całościowy opis struktury języka (jako kodu). Gramatyka pedagogiczna to wybуr zasad potrzebnych do nauczania obcokrajowcуw. Zakłada ona stworzenie modelu nauczania gramatyki możliwie nieskomplikowanego, pomocnego w zrozumieniu struktur. Opiera się ona na gramatyce naukowej (opisowej), ale jest bardziej pragmatyczna, użytkowa. Wybiera z niej tylko co najważniejsze i dostosowuje do potrzeb uczących się języka obcego.

Uczenie się gramatyki jest, dla obcokrajowcуw, czasochłonne i monotonne. Kojarzy się z nudą, ciągłym powtarzaniem. Wymaga od uczącego się stałego wysiłku i sys-tematyczności, ponieważ musi on mieć świadomość tego, że tylko przez samodzielną pracę może osiągnąć zadowalające efekty. Aby mуc bez problemu porozumiewać się z otoc-zeniem i czytać proste teksty po polsku, potrzeba około 450–600 godzin codziennej, inten-sywnej nauki [5, с. 117]. Nauczyciel musi pamiętać jednak, że należy urozmaicać ćwic-zenie gramatyczne, muszą one mieć formę autentycznej komunikacji, ponieważ wtedy stają się ciekawe. Nie można zapominać, że uczenie gramatyki nie jest celem samym w sobie, ponieważ Podejście komunikacyjne Zakłada, zachowanie proporcji pomiędzy nauczaniem sprawności a nauczaniem gramatyki. Muszą się one przeplatać, uzupełniać i wynikać z siebie.

Nauczanie gramatyki języka obcego, powinno mieć następujący schemat: na poc-zątku należy wprowadzić nowe zagadnienie gramatyczne, pokazać jego strukturę i znac-zenie. Następnie, poprzez ćwiczenia, należy pomуc studentowi w utrwaleniu nowej struk-tury, aby w końcu doprowadzić do sytuacji, kiedy student sam będzie umiał zastosować ją w praktyce (produkując poprawne gramatyczne zdania). Reasumując, chcąc poprawnie uc-zyć gramatyki należy zachować następujący schemat: «wprowadzenie (prezentacja), ćwic-zenia (praktyka językowa), stosowanie (produkcja językowa)» [3, с. 165].

Wprowadzanie nowego materiału gramatycznego, wymaga przygotowania ze strony nauczyciela. Zanim będzie on gotowy przeprowadzić dobrą lekcję musi odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Przede wszystkim, ważne jest ustalenie, ktуrą strukturę gramatyczną nauc-zyciel będzie wprowadzał (decyzja wynikać może z programu nauczania, układu podręc-znika lub potrzeb komunikacyjnych uczniуw). Dalej ważne jest znaczenie tej struktury. Rzadko zdarza się, że potrzebne jest zagadnienie jako całość, zazwyczaj znaczenie ma zwi-ązek z konkretną sytuacją komunikacyjną i tylko tego należy uczyć, by uniknąć natłoku informacji i zaciemnienia materiału (np.: kiedy prowadzimy lekcję na temat hobby, sygnal-izujemy studentom, że mуwiąc o nim, używamy następujących struktur: Lubić + bezokolic-Znik [Lubię Jeździć Na rowerze], Lubić + B. [Lubię Literaturę francuską (co?)], Interesować Się + N. [Interesuję się Sportem (czym?)]). Kolejnym krokiem jest podjecie decyzji jakie konkretnie formy zostaną uczniom przedstawione na lekcji (np.: w języku polskim istnieją dwa czasy przyszłe – prosty i złożony; rуżnica między nimi polega na użyciu aspektu; oc-zywistym jest, że na początku nauki studenci używają tylko aspektu niedokonanego; w związku z tym, że czas przyszły złożony opiera się na aspekcie niedokonanym, ten czas wprowadzamy jako pierwszy, pomijając czas przyszły prosty). Następnie należy ustalić jaka sytuacja komunikacyjna zostanie wykorzystana przy wprowadzaniu danego zagad-nienia gramatycznego (np.: do wprowadzenia dopełniacza liczby pojedynczej i mnogiej najlepszy jest temat «robienie zakupуw»; dopełniacz występuje w strukturze: Ile? kilo, pуł, Litr, butelka, paczka, itd. + D. [Kilo Ziemniakуw, butelka Mleka, paczka Herbaty, pуł Chleba (czego?)]). Dalej ważne jest ustalenie sposobu przedstawienia nowego zagadnienia. Można wykorzystać krуtkie scenki sytuacyjne (np. w sklepie, na dworcu), dialogi (podręc-zniki do nauczanie języka polskiego jako obcego wprowadzają materiał w ten sposуb),


Krуtkie teksty (w ktуrych zawarta jest nowa struktura, np.: czas przeszły, przyszły). Ważne, żeby to studenci potrafili wskazać nowe zagadnienie i z pomocą nauczyciela ułożyć ich definicje. Kolejnym ważnym elementem jest ustalenie czy potrzebne będą jakieś dodat-kowe materiały dydaktyczne (poza podr ź cznikiem). Warto je wykorzystywać ponieważ urozmaicają lekcje i pobudzają wyobranie studentуw. Przydatne mogą być: obrazki, pocztуwki, fotografie, scenki nagrane na wideo, dialogi do słuchania, scenki zaaranżowane w klasie, itd. Na końcu należy przygotować materiał leksykalny, ktуry będzie potrzebny do pracy z nową strukturą gramatyczną. Trzeba powtуrzyć ze studentami te słowa, ktуre już znają albo wprowadzić nowe (np.: ćwicząc strukturę Jeść, pić + B. Należy najpierw podać studentom słownictwo związane z jedzeniem i piciem).

Przygotowana w ten sposуb lekcja ma szansę powodzenia. Już na samych zajęciach należy kierować się następującym schematem: 1) wprowadzenie struktury w odpowiednim kontekście, zrozumiałym dla studenta; 2) sprawdzenie właściwego zrozumienia struktury; 3) powtarzanie struktury przez studentуw; 4) zapisanie struktury na tablicy; 5) objaśnienie budowy struktury; 6) przeczytanie jej; 7) zapisanie struktury w zeszytach w możliwie charakterystycznym kontekście (za: [3, с. 167]). Takie wprowadzanie struktury to «deduk-cyjne wprowadzenie gramatyki» [3, с. 167], czyli najpierw nauczyciel musi ją wyjaśnić, żeby studenci mogli ją ćwiczyć. Aby rozwijać u studentуw samodzielność i domysł językowy, można wykorzystać prezentację «indukcyjną» (podajemy tekst, w ktуrym zawarta jest nowa struktura; studenci po zapoznaniu si ś z nim sami j ć wskazują i, z pomocą dodatkowych przykładуw, prуbują zrozumieć zależnoci, odczyta znaczenie z kontekstu aby w końcu stworzyć definicje reguły gramatycznej).

Kiedy nowe zagadnienie gramatyczne zostało zaprezentowane, należy przejść do jego utrwalenia poprzez ćwiczenia. Istniej wiele technik nauczania gramatyki, ktуre zostaną tu krуtko omуwione.

Techniki automatyzujące, polegają na systematycznej, kontrolowanej praktyce językowej, nazywanej Dry lem. Dryl kojarzy się z monotonnym, nudnym powtarzaniem, jednakże na pierwszym etapie nauki gramatyki jest nieodzowny. Pomaga bowiem utrwalić nowy materiał i przyzwyczaić aparat artykulacyjny do jej wypowiadania. Aby jednak ćwic­zenia nie były nudne (co za tym idzie bezproduktywne) i zainteresowały studentуw, tech­niki automatyzujące zostały urozmaicone. Nie należy jednak zapominać, że są one jedynie wstępem do pracy, po ktуrym powinny nastąpić ćwiczenia swobodniejsze, imitujące sy-tuacje komunikacyjne.

1) Technika imitacji, Czyli powtarzanie. Studenci powtarzają nową strukturę. Na tym etapie należy eliminować wszystkie błędy (także te w wymowie). Trzeba pamiętać, że pow­tarzanie szybko się studentom znudzi, dlatego należy ćwiczenia imitacyjne ograniczać.

2) Substytucja, To inaczej podstawianie. Wyrуżniamy substytucję prostą (wymienia si ę tylko jeden element), podwуjną (dwa wyrazy ulegają podmianie) i złożoną (wymieniają si nie tylko słowa, ale i formy).

A) Substytucja pojedyncza: Kasia pisze list. Ania → Ania pisze list.

Tomek → Tomek pisze list.

B) Substytucja podwуjna: Kasia pije kawę. Ania, mleko → Ania pije mleko.

Tomek, piwo → Tomek pije piwo.

C) Substytucja złożona: Kasia czyta książkę. oni, gazeta → Oni czytają gazetę

Wy, list → Wy czytacie list.

3) Transformacje dzielą się na trzy rodzaje:
A) Transformacje morfosyntaktyczne; zadaniem studenta jest wpisanie odpowiedniej

Do kontekstu formy fleksyjnej rzeczownika, czasownika, przymiotnika, zaimka itd., np.:

Proszę wykonać zadanie zgodnie z podanym przykładem (odmiana rzeczownikуw i przymiotnikуw).


Przykład: Gdy szłam Parkiem Matejki (park Matejki), zachwycałam się drzewami pokrytymi Rуżnokolorowymi liśćmi (rуżnokolorowe liście).

W zeszły weekend poszedłem z kilkoma................. (przyjaciel) pod...........

.............. («Biały Orzeł»). Przy jednym ze stołуw siedziało kilku....... (mężczyzna),

Wśrуd ktуrych rozpoznałem dwu....... ............. (znajomy ksiądz) i jednego

............... (sędzia). Okazało się, że w zajeździe odbywa się spotkanie poświęcone.

............ (nowa fundacja). Pod koniec spotkania..... (oczy) wszystkich zebranych uka-
zał się wielki ekran przedstawiający planowaną siedzibę fundacji.

B) Transformacje słowotwуrcze polegają na usunięciu jednego słowa, w miejsce
ktуrego podaje się jakąś formę wyjściową. Student ma za zadanie wstawić poprawną
gramatycznie formę, np.:

Proszę wykonać zadanie zgodnie z podanym przykładem (rzeczowniki odczasownikowe).

Przykład: Kupno (Kupić) samochodu to świetny Pomysł (pomyśleć).

– Dzień dobry! Chciałem zapytać, jaka jest cena tego samochodu. Pewnie taka, że
doprowadzi mnie do............. (bankrutować).

– Ależ skąd! Nasz salon ma wspaniałą ............ (oferować) sprzedaży ratalnej z

Niezwykle dogodnymi terminami........... (płacić). Poza tym muszę panu powiedzieć, że

............... (kosztować) tego samochodu jest niewiarygodnie niski w porуwnaniu z jego

Możliwościami. To auto może być wykorzystywane do..... (jechać) po nawet najgor-
szej drodze i spełnia wszystkie............ (wymagać) bezpieczeństwa. Gdy tylko usiądzie

Pan za jego............... (kierować) – i będzie pan miał dodatkowo poduszkę powietrzną i

................. (wspomagać)– będzie pan miał okazję docenić jeszcze inne elementy

............... (wyposażyć), do ktуrych należą...

– Ale z pana................ (gadać)! Ja pytałem o cenę, a słyszę tylko to, że jest ona

Niska w porуwnaniu z tym czy tamtym. A ja panu powiem, że ona jest pewnie koszmarnie wysoka w porуwnaniu z moją pensją.

C) Transformacje składniowe to takie, w ktуrych studenci mają podane zdania wy-
jściowe i słowa, ktуrych muszą użyć w przekształconym zdaniu. Sens nowego zdania musi
pozostać taki sam jak zdania wyjściowego, chodzi o użycie nowych struktur
gramatycznych i leksyki, np.:

Proszę przekształcić zdania złożone w pojedyncze zgodnie z podanym przykładem, używając wybranych wyrażeń. Uwaga! Dwa z podanych wyrażeń są zbędne.

Z czasem, w trakcie, bez względu na, na skutek, Z powodu, w razie, z zamiarem. Przykład:

2. Kiedy rozmawialiśmy z sekretarką, zadzwonił profesor.
...................................................................................

3. Profesor przekazał, że obojętnie jaki będzie stan jego zdrowia, przyjdzie na
następny wykład.

........................................................................................ ..........................

4. Postanowił, że nie będzie leżał w łуżku, bo liczy się z tym, co jest dobre dla stu-
dentуw.

0. Wczoraj odwołano wykład, ponieważ profesor zachorował. Wczoraj odwołano wykład Z powodu Choroby profesora.

1. Udaliśmy się do sekretariatu, ponieważ chcieliśmy uściślić termin kolejnych zajęć.

5. Potem jednak stwierdził, iż jeśli mu się pogorszy, zostanie w domu.

....................................................................................................................

D) Integracja należy do ćwiczeń transformacyjnych i polega na połączeni dwуch po-danych zdań w jedno, np.:


Anna poszła do restauracji. Nie jadła jeszcze obiadu.

Anna poszła do restauracji, ponieważ nie jadła jeszcze obiadu.

Opisane wyżej techniki są elementem drylu gramatycznego. Mimo tego, że monotonny i nudny jest nieodzowny na pierwszym etapie utrwalania nowego materiału gramatycznego. To od nauczyciela zależy atrakcyjność ćwiczeń i to on musi zadbać o to by były one urozmaicone i ciekawe dla studentуw, tak by odniosły oczekiwany skutek.

Ćwiczeniami dzięki ktуry studenci będą mogli zastosować nowo poznane struktury gramatyczne, są ćwiczenia stymulujące komunikację. Są one bardzo ważne w dalszej części lekcji. Po ćwiczeniach automatyzujących będą dla uczniуw ciekawe, a lekcja zyska na atrakcyjności. Poza tym rozwijają wyobraźnię studentуw i pokazują zasadność nauki gramatyki (uczymy się jej, by poprawnie się porozumiewać w codziennej komunikacji).

1) Ćwiczenia fatyczne polegają na podtrzymaniu rozmowy zakłуconej przez
niezrozumienie, niedosłyszenie, itd. Są one najczęściej wykorzystywane na zajęciach o
niższym poziomie zaawansowania (utrwalają nie tylko strukturę gramatyczną, ale i
leksykę) lub w grupach dziecięcych. Przykłady:

– Ktуra godzina? – Słucham? – Ktуra godzina?

– Idziesz ze mną do kina? – Słucham? – Idziesz za mną do kina?

2) Ćwiczenia z zarysowanym kontekstem wypowiedzi to takie, w ktуrych prezentuje
się tak dobraną sytuację, by reakcją uczniуw było użycie nowej struktury, np.:

Robisz przyjęcie. Co musisz kupić? (ćwiczony: Dopełniacz)

Adam pokłуcił się z żoną. Co powinien zrobić? (ćwiczony: Czasownik Powinien)

Niedługo wakacje. Co planujesz robić? (ćwiczony: Czas przyszły)

Niedawno było Boże Narodzenie. Jak spędziłeś święta? (ćwiczony: Czas przeszły)

3) Ćwiczenia sytuacyjne polegają na podaniu przez nauczyciela gotowego sce-
nariusza językowego, jednak jego realizacja należy w pełni do studentуw, np.:

Byłeś na wakacjach w Hiszpanii. Opowiedz co tam robiłeś. (ćwiczony: czas Przeszły).

Opowiadasz koleżance o stażu w telewizji. Praca Ci się nie podoba. (ćwiczone uży-Cie przymiotnikуw o nacechowaniu negatywnym).

4) Ćwiczenia «przeczytaj i przekaż informację» mają rуżne formy. Najlepsze są takie z luką informacyjną, ponieważ ćwiczenia komunikacyjne sprawdzają się kiedy nadawca i odbiorca komunikatu dysponują rуżną wiedzą. Część studentуw może czytać tekst lub oglądać obrazki a potem opowiadać reszcie grupy o tym co przeczytali lub obejrzeli. Ćwic-zenie dobre jest do utrwalenia czasуw i form przypadkуw. Materiały muszę być jednak od-powiednie do potrzeb zajęć ale także do umiejętności studentуw.

5) Ćwiczenia transformacyjne – komunikacyjne to nadanie automatyzującym ćwic-zeniom transformacyjnym charakteru ćwiczeń komunikacyjnych. Są to, np. [3, с. 171–172]:

A) maszyna czasu – tekst, ktуry napisany jest w konkretnym czasie, student
przekształca na inny (teraźniejszy na przyszły, itd.). Może być bohaterem lub obserwa-
torem.

B) podsłuchana rozmowa – dwie osoby rozmawiają, umawiają się, a trzecie «podsłu-chuje» i opowiada o tym kolegom.

C) co byś zrobił na moim miejscu? – jeden student dzieli się swoim problemem z kolegami i chce od nich rady. Wybiera najlepszą dla siebie i uzasadnia swуj wybуr.

Opisane wyżej sposoby nauczania gramatyki powinny przynieść oczekiwane skutki. Nie należy jednak zapominać o błędach, ktуre na pewno wystąpią. Chociaż są one syg-nałem, że proces nauczania wystąpił, trzeba je poprawiać. Na etapie ćwiczeń automatyzują-cych należy poprawiać błędy od razu po ich wystąpieniu, ale dopiero wtedy kiedy student skończy zdanie. Musi mieć też szansę, żeby poprawić się samemu. Na etapie ćwiczeń ko-munikacyjnych błędy poprawia się po zakończeniu całego zadania, w podsumowaniu. Trzeba pamiętać, że duża ilość błędуw na etapie komunikacyjnym jest sygnałem, że było za


Mało ćwiczeń automatyzujących lub struktura została źle wprowadzona. Aby mieć pewność, że nic nie zostało pominięte, nauczyciel powinien kierować się następującymi zasadami [3, с. 173]:

1) ćwiczenia muszą mieć swуj tytuł i temat;

2) ćwiczenia muszą mieć określony cel i wyraźną dla studentуw instrukcję;

3) ćwiczenia powinny umożliwiać wielokrotne powtarzanie danego wzoru zadania, ale zawsze w naturalnych sytuacjach;

4) ćwiczenia muszą toczyć się szybko, być krуtkie i urozmaicone – inaczej będą nużące;

5) Należy dać studentom więcej samodzielności – ćwiczenia ostaną lepiej przyswo-jone;

6) Im więcej zaangażowania (prawdziwych wypowiedzi studentуw) tym większa skuteczność nauki gramatyki;

7) Studenci muszą mieć pełną jasność czego się od nich oczekuje. W ćwiczeniach automatyzujących chodzi o wyuczenie struktury. W ćwiczeniach komunikacyjnych o zasto-sowanie jej w naturalnych sytuacjach.

Nauczanie gramatyki jest procesem bardzo ważnym, ponieważ jej znajomość jest często postrzegana jako dobra znajomość języka w ogуle. Uczenie się reguł gramatycznych to proces długotrwały i żmudny, dlatego wymagający cierpliwości ze strony studenta. Należy jednak pamiętać, że gramatyka musi iść w parze z nauczaniem sprawności – to jest najistotniejsze założenie Podejścia komunikacyjnego.

Библиографические ссылки

1. Język polski jako obcy / Pod. red. S. Grabiasa. – Lublin, 1992.

2. Komorowska H. Metodyka językуw obcych / H. Komorowska. – Warszawa, 2005.

3. Komorowska H. Podstawy metodyki językуw obcych / H. Komorowska. – Warszawa, 1993.

4. SłAbyGУRal I. Między językoznawstwem integracyjnym a językoznawstwem filologiczno – semiotycznym. Gramatyka w nauczaniu języka polskiego jako obcego, [w:] Inne optyki. Nowe programy, nowe metody, nowe technologie w nauczaniu kultury polskiej i języka polskiego jako obcego. / pod. red. R. Cudaka i J. Tambor. – Katowice, 2001.

5. Seretny A. ABC metodyki nauczania języka polskiego jako obcego / A. Seretny, E. Lipińska. – Krakуw, 2005.

Надійшла До Редколегії 29.05.10


УДК 811.112.2’373.7

Похожие статьи